รู้เรื่องยากับเภสัชจุฬาฯ : ลางเนื้อชอบลางยา

โลกยุคใหม่ที่วิทยาศาสตร์การแพทย์ก้าวหน้าอย่างไม่หยุดยั้ง จึงมีหนึ่งในศาสตร์ที่กำลังเปลี่ยนแปลงวิธีการรักษาไปจากเดิมอย่างมากคือ เภสัชพันธุศาสตร์ เป็นศาสตร์ที่ว่าด้วยความสัมพันธ์ระหว่างพันธุกรรมของแต่ละบุคคลกับการตอบสนองต่อยา โดยมีเป้าหมายอยู่ที่การให้ยากับผู้ป่วยต้องมีความแม่นยำ ปลอดภัย และมีประสิทธิภาพสูงสุด แม้คำว่า “เภสัชพันธุศาสตร์” จะเป็นเรื่องใหม่และซับซ้อนมาก แต่แนวคิดนี้กลับสอดคล้องกับภูมิปัญญาไทยที่เราคุ้นเคยกันดีมานาน โดยเรามีสำนวนไทยคือ “ลางเนื้อชอบลางยา” หมายถึงความแตกต่างของแต่ละบุคคลในการตอบสนองต่อสิ่งต่าง ๆ โดยเฉพาะยา ตัวยาเดียวกันอาจให้ผลการรักษาที่ดีกับคน ๆ หนึ่ง แต่กลับใช้ไม่ได้ผลกับอีกคนหนึ่ง หรือใช้แล้วอาจเกิดอาการแพ้ยา

พันธุกรรมกับการตอบสนองต่อยา

สาเหตุหนึ่งเพราะพันธุกรรมหรือยีนของแต่ละคน มีผลต่อการดูดซึม การเปลี่ยนแปลง ขับออก และการออกฤทธิ์ของยา ความแตกต่างเพียงเล็กน้อยในลำดับดีเอ็นเออาจส่งผลมหาศาลต่อประสิทธิภาพและความปลอดภัยของยา ตัวอย่างเช่น คนสองคนได้รับยาชนิดเดียวกันในขนาดเท่ากัน แต่อาจมีผลลัพธ์แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ซึ่งมีความสำคัญมากกับการใช้ยาบางชนิด

กรณีศึกษา: ยาอัลโลพูรินอล

ยาอัลโลพูรินอล (allopurinol) เป็นยาลดกรดยูริกในเลือด ใช้รักษาโรคเกาต์ แม้จะมีประสิทธิภาพดี แต่ในบางคนกลับทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรงถึงขั้นเสียชีวิต ผู้ที่มียีน HLA-B58:01 มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดผื่นแพ้ยารุนแรง เช่น Stevens-Johnson Syndrome หรือ Toxic Epidermal Necrolysis ซึ่งเป็นภาวะผิวหนังลอก อักเสบ และอาจรุนแรงจนเสียชีวิต คนไทยประมาณ 16% มียีนเสี่ยงต่อการแพ้ยานี้ จึงจำเป็นต้องตรวจยีนก่อนใช้ยาอัลโลพูรินอล หากผลตรวจบ่งว่ามีความเสี่ยงสูง ต้องหลีกเลี่ยงและเลือกใช้ยาอื่นแทน การตรวจยีนชนิดนี้ได้รับการสนับสนุนจาก สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) สำหรับผู้ป่วยโรคเกาต์รายใหม่ และเริ่มนำไปใช้ในหลายโรงพยาบาลทั่วประเทศ

ยาที่ควรเฝ้าระวังอื่น ๆ

• คาร์บามาเซปีน (carbamazepine) ยารักษาโรคลมชัก ประชากรเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงคนไทยบางคน มียีนที่เสี่ยงต่อการแพ้ยารุนแรง การตรวจยีนก่อนใช้ยาจึงจำเป็น
• โคลพิโดเกรล (clopidogrel) ยาป้องกันลิ่มเลือดอุดตันในผู้ป่วยโรคหัวใจ คนไทยบางคนมียีนที่ทำให้ยาออกฤทธิ์ได้ไม่เต็มที่ ทำให้เสี่ยงต่อการเกิดภาวะหัวใจขาดเลือดซ้ำ การตรวจยีนช่วยให้แพทย์เลือกใช้ยาที่เหมาะสมได้

สรุป

สิ่งที่กล่าวมาสะท้อนว่า “ลางเนื้อชอบลางยา” ไม่ใช่แค่สำนวนโบราณ แต่สามารถอธิบายได้ด้วยหลักการของเภสัชพันธุศาสตร์ ปัจจุบันการตรวจยีนก่อนใช้ยาบางชนิดช่วยป้องกันการแพ้ยารุนแรงที่อาจถึงชีวิต และยังช่วยให้เลือกยาและขนาดยาที่เหมาะสมกับพันธุกรรมของผู้ป่วย ลดค่าใช้จ่ายด้านการรักษา และลดภาระจากผลข้างเคียงของยา

รศ. ภญ. ดร.ณัฏฐดา อารีเปี่ยม และ รศ. ภก. ดร. บดินทร์ ติวสุวรรณ

คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย